نیشانەکانی نەخۆشیی هاری و کاریگەرییەکانی لەسەر مرۆڤ

نەخۆشیی هاری یەکێکە لە مەترسیدارترین نەخۆشییە ڤایرۆسییەکان کە زۆربەی جار لە ڕێگەی گازگرتنی ئاژەڵانی تووشبوو وەک سەگ، پشیلە یان ئاژەڵانی کێوی بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە. ئەم نەخۆشییە گەر لە سەرەتادا نەناسراو و چارەسەر نەکرێت، دەتوانێت بە شێوەیەکی خێرا بگەیەنێت بە مردن.

لە قۆناغی سەرەتاییدا، نیشانەکانی هاری زۆر جار هاوشێوەی نەخۆشییە ئاساییەکانن. تووشبووان دەبن بە تب، سەردەرد، ماندووبوون و ئازاری ماسولکەکان. هەروەها هەست بە سووتان، خراپی یان تەنیشت لە شوێنی گازگرتن دروست دەبێت، تەنانەت گەر زخمەکە چاک بووبێتیش.

لە قۆناغی دووەمی نەخۆشییەکەدا، نیشانەکان توندتر و مەترسیدارتر دەبن. تووشبوو دەست دەکات بە تووشبوون بە تێکچوونی دەروونی، نیگەرانی زۆر، تووڕەیی و هەستیاربوونی زۆر بۆ دەنگ و ڕووناکی. یەکێک لە نیشانە ناسراوەکان ترس لە ئاوه، یان “هیدرۆفۆبیا” ـیە، کە تێیدا تووشبوو ناتوانێت ئاو بخواتەوە بەهۆی قژاندنی توندی هەناسەدان.

لە قۆناغی کۆتاییدا، ڤایرۆسەکە دەگات بە سیستەمی ئەسەبی ناوەندی و هۆشیاری کەسەکە بە شێوەیەکی تەواو تێک دەچێت. لێرەدا هێرشە ئەسەبییەکان، لەش لەرزین و کۆمای تەواو ڕوودەدات. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، گەر چارەسەری پێشوەختە نەکرابێت، کۆتایی بە ژیانی تووشبوو دێت.

پێویستە هەر کەسێک گازگرتنێکی ئاژەڵی لەسەر ڕووبدات، بە خێرایی زخمەکە بە ئاو و سابون پاک بکاتەوە و سەردانی پزیشک بکات. لێرەدا پێدانی ڤاکسین و دەرمانی پێشگری زۆر گرنگە و دەتوانێت ژیانی مرۆڤ ڕزگار بکات.

بە پشتبەستن بە زانیاری پزیشکی دروست و ڕاوێژی پزیشکان، دەتوانرێت مەترسییەکانی هاری کەم بکرێتەوە. دوکتۆر گیان هەمیشە ئامادەیە بۆ ئاگادارکردنەوەی خەڵک و ڕێنمایی کردنیان بۆ چارەسەری دروست، هەروەها لە حاڵەتە توندەکاندا نەشتەرگەری یان دەرمانی پێویست دەکرێت بەپێی دۆخی تووشبوو.

نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم (Autism Spectrum Disorder)

نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم یان Autism Spectrum Disorder (ASD) یەکێکە لە ناخۆشی ناوچەی دەرکی و گەشەی مەعنووی منداڵان و گەنجان کە کاریگەری زۆری لەسەر قوتابی دەرک، قسەکردن، ڕووتینی ڕۆژانە و هاوبەشبوونی لەگەڵ کەسانی دیکە دەکات. لە زانیاری پزیشکی دا، ئۆتیزم وشەیەکە بۆ کۆمەڵە هۆکار و نیشانە جیاواز کە لەسەر “شەبەنگ” دابەش دەبن و هەر کەس نیشانەکانی بە شێوەی جیاواز پیشان دەدات. هەر وەکو دوکتۆرگیان دەڵێت، ئۆتیزم نە تەنها بەم مانایە نییە کە کەسێک ناتوانێت قسە بکات، بلکو مانایەکی فراوان‌تر و گەشەیی‌تر هەیە.

نەخۆشیی ئۆتیزم زۆرجار لە ساڵانی یەکەم تا سێی ژیان دەرک دەبێت و بە نیشانەکانی وەکو چەماشاوکردنی کەم، کارمەندی لێکدانەوە، قسەکردنی کەموپەنج، دڵخۆشی زۆر بە کارەکانی تکراری، سەختی لە گۆڕینی ڕووتین دانی دەبەزێت. دوکتۆر گیان دەڵێت کە ئەم ناخۆشییە “شەبەنگی” ناوی لەبەر ئەوەی وەردەچوون و کاریگەرییەکانی کەس بە کەس جیاوازن.

هۆکاری ئۆتیزم

هۆکاری ڕاستەقینەی نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم تا ئێستا نەزانراوە، بەڵام لە زانیاری پزیشکی و توێژینەوەکاندا، گەمان لە هۆکاری جینی، گەشەی ماغز لە شکم، کاریگەری ژینگە، و گۆڕانکاری دەروونی دەکرێت. لە زۆر کەساندا، خەڵکی دەبینن کە چونکە نەشتەرگەری ئەگەر نەبوو، تاکەچارە لە دەرمانە نییە، بەڵام ئەمە زانیاری دروست نییە. چۆنیەتی چارەسەرکردن لە ئۆتیزم جیاوازە و لەسەر ڕاهێنان، دەرمانی ڕفتاری، وتار پزیشکی و یارمەتیدانی دەروونی دامەزرابووە.

نیشانەکانی ئۆتیزم

نیشانەکان لە کەسەکاندا جیاوازن، بەڵام بە گشتی ئەمانەن:

• سەختی لە قسەکردن یان بەکارهێنانی زمان
• چەمەشاوکردنی کەم یان نەرەکی
• دڵخۆشی زۆربە کارە هەمان و تکراری
• قسەی توند، نائاسایی یان ناڕونی وەک لە گۆڕینی ڕووتین
• ناتوانینی خۆپێگەیاندن و هاوبەشبوون لە کۆمەڵگا

چارەسەرکردن و دەرمان

ئەوە گرنگە بزانین کە ئۆتیزم چارەسری قەت‌یی نییە، بەڵام دەتوانرێت پێشکەوتنە بەرزەکان درووست بکرێت. دوکتۆرگیان تێدا پێشنیاری دەکات کە لە سەرەتای دەرککردن، منداڵان پێویستن بە:

• دەرمانی ڕفتاری (ABA)
• دەرمانی وتار و زمان
• دەرمانی ڕوانی
• پشتیوانی ناوخانووک
• ڕاهێنان بۆ هاوبەشبوونی کۆمەڵایەتی

نەشتەرگەری لە ئۆتیزمدا کاتێک کاربەکار دەبێت کە هەموو چارەکان ناتوانن کاریگەری بەرز بدەن، بۆ نموونە لە کاتی کێشەی نەرەکی، کێشەی نەخۆشی بەشکانی دیکە یان هەلومەرجە تایبەتی. بەڵام گشتی، دەرمانی ئۆتیزم لەسەر ڕاهێنان و هاوبەشبوونی خێزانی دامەزرابووە.

کاتێک پزیشک پێویستە؟

هەر کاتێک منداڵ یان گەنج تاخیر لە قسەکردن، کارمەندی لە لێکدانەوە، هەستی نائاسایی، یان دڵخۆشی زۆر بە کاری تکراری پیشان بدات، باشە بۆ خێزان کە هەنگاو بگرن بۆ دوکتۆر گیان یان پزیشکی تایبەت بۆ گەشەی منداڵ.

توێکاریی سینوس

سینوزیت | هەوکردنی جیوب (Sinusitis)، هەوکردنی جیوب/گیرفانەکانی لووت، بریتییە لە سۆکردن و هەوکردنی ناوپۆشی سینوسەکانی دەوری لووت کە بە هۆی کاریگەریی ڤایرۆس و بەکتریاکان، هەستیاری یان پێکهاتەی لووتەوە بەدی دێت و دەتوانێت توند یان درێژخایەن بێت. گرنگترین نیشانەکانی بریتییە لە سەرئێشە، تا، هەستکردن بە گوشار لە دەموچاودا، گیرانی لووت و گۆڕانی چڵم و خڵت و بڕێک جار کۆکە. ئەم نەخۆشییە یەکێک لە بەربڵاوترین نەخۆشییەکانی جیهانە کە ڕەنگدانەوەیەکی نەرێنی لەسەر کوالێتیی ژیانی مرۆڤ هەیە. بۆ چارەسەرکردنی ئەم نەخۆشییە وێڕای چارەسەری بە دەرمان پێویستە مشووری هۆکارە بنەڕەتییەکانی بخورێت، وەک: هەستیاری، پۆلیپی لووت (زیادەگۆشتی ناولووت) و کێشەکانی پێکهاتەی لووت. بۆ ڕێگریکردن و کەمکردنەوەی لێکەوتەکانی سینوزیت پێویستە پاکوخاوێنیی کەسی و پاکیی ڕێڕۆکانی سەرووی هەناسە ڕابگیرێت.

جۆرەکانی هەوکردنی جیوب

• هەوکردنی توندی جیوب (Acute sinusitis): پتر بە هەوکردنی ڤایرۆسییەوە دەست پێ دەکات و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا لە ماوەی ١٠ ڕۆژ بەبێ چاکبوونەوە بە تایبەت دوای زیادبوونی نیشانەکانی سەرمابوون، دەگاتە ئاستی بەکتریایی. نیشانەکانی کەمتر لە چوار حەفتە دەخایەنێت.
•  هەوکردنی درێژخایەنی جیوب (Chronic sinusitis): نیشانەکانی درێژخایەن زیاتر لە ١٢ هەفتە دەخایەنێت و زۆر جار پەیوەندی بە پۆلیپی لووتەوە هەیە. نیشانەکانی وەک چڵموچۆڕ، گیرانی لووت و کەمبوونەوەی هەستی بۆنکردن لەوانەیە بەردەوام یان بە شێوەی وەرزی ببینرێت.

زۆربەی سینوزیتە توندەکان بە ڤایرۆسەوە دەست پێدەکەن؛ بەڵام لە هەندێکیان بەکتریاکان دەتوانن بە شێوەیەکی بەرچاو تەشەنا بکەن و دەرمانی ئەنتی بایۆتیک پێویست بێت. پێوەری ناسینەوەی جۆری سینوزیتەکان لەسەر بنەمای توندی نیشانەکان، ماوەی نەخۆشی و وەڵامیان بە چارەسەرییەکانە.

بەربڵاوی و بارگرانیی هەوکردنی جیوب

بڵاوەی سینوزیت لە کۆمەڵگادا یەکجار زۆرە و بە تایبەت لە ناو منداڵان و بەساڵاچووان و ئەو کەسانەی پێشینەی هەستیارییان هەیە زۆرترە. ئەم نەخۆشییە بە هۆی بەکارهێنانی بەردەوامی دەرمانەکانی لووت‌گیران، ئەنتی بایۆتیک و دژەسۆکان و سەردانی بەردەوامی پزیشک، دەبێتە هۆی زەختی ئابووری و کزبوونی کارامەیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا. بەپێی ئامارەکان هەر ساڵ تا ٣٠ لە سەدی خەڵکی ئەمریکا تووشی سینوزیت دەبن و پتر لە 11 میلیارد دۆلار تێچووی چارەسەرییانە.

هۆکارەکانی هەوکردنی جیوب

هەوکردنی جیوبەکان پتر بە هۆی تێوەگلانی بەشی سەرووی کۆئەندامی هەناسە بە ڤایرۆسەوە دەست پێ دەکات و دەبێتە هۆی سۆکردنی ناوپۆشی سینوسەکان و کیپبوونی کون و کەلێنەکانی و کەمبوونەوەی دەردان و هەواگۆڕکێ لە لووتدا. بڕێجار بەکتریاکانی سترۆپتۆکۆک، نیمۆنیا، هیمافاڵێس، ئەنفلۆنزا و وردەزیندەوەرانی تر دەبنە هۆی سینوزیت. نیشانەگەلی درێژخایەن یان توند، دوابەدوای هەوکردنی ڤایرۆسی دەتوانێت نیشانەی هەوکردنی بەکتریایی بێت.

توێکاریی سینوس یان Sinusitis یەکێکە لە نارەحەتیی ناوازەی سەر و ڕوو کە لەبەر وەستانی دەمەخۆری سینوسەکان و پڕبوونیان بە خۆڵ یان باکتریا دروست دەبێت. ئەم دۆخە ئەکاتە هۆکاری ئاسان نەبوونی هاواریو سەرنجانە و دەبێتە هۆکاری ئازار و تنگی. لە زانیاری پزیشکیدا، توێکاریی سینوس دوو جۆرە: کورەو درێژخایەن. کەسانی کە زۆر بە نهۆشیەوە دەمکێشن، هەستیەرەکان و زکام دەکرێت بەباشی لەڕووی ئەم تووشبوونە بزانن. چارەسەری پزیشکی پێویستە پێکبخات لە دەرمان و کاتێکیش ناچاری دەبێت بەسەرەوە بڕین و تەندروستی لەلایەن نەشتەرگەری بپارێزرێت بۆ ئەوەی دۆخەکە بباتەباشی و هۆکاری داهاتوو کەم بکرێت.

ئاوسانی خوێنھێنەرەکان چییە؟ هۆکار، نیشانە و چارەسەر

ئاوسانی خوێنھێنەرەکان یان varicose veins تێکچوونێکی ئاسایی نییە، بەڵکو نەخۆشێتیەکەی کە زۆر کەسان لە ژیاندا دەگەڕێنەوە. ئەم دۆخە لە کاتی دروستبوونی تێکچوونی ناوخۆی دەنگەناوی خوێن دەبێت، کاتێک کە پەنجەری ناو خوێنەکانی لە لاق و گەردیلدا ناتوانن بەتوانایی خوێن بگوازرێننەوە بەرەو دڵ. ئەمە پێویستی بە چارەسەری خێراکە، بە تایبەتی ئەگەر نیشانەکانی بەردەوام بن، چونکە لە زانیاری پزیشکی دا باس دەکرێت ئەم دۆخە لە کاڵاتریناندا دەتوانێت خەریکی شێوازگەڕینی پەستان و دروستکردنی ئازار بێت.

هۆکاری سەرەکی دروستبوونی ئاوسانی خوێنھێنەرەکان زۆرجار پەیوەستە بە ئابووری جەستە، ھەندێک هەستای ژنتیکی، نیشتەجێبوون لە ماوەی درێژ، بەکارهێنانی کەپک و گیرفان، قەوارەی زۆر، کوڵک بوون دوای دووگیانی ژنان، و تەنگبوونی بەردەکانی خوێن بخۆیان گەڕان. بەهۆی ئەوەی خوێن لە وریدەکان قووڵ دەبێت، دەبیت بە ڕەنگی ڕۆشن، لاشی زێوە، پڕئەستێر و بەرچاو.

نیشانەکانی خاوی ئاوسانی خوێنھێنەرەکان زۆرجار دەستنیشان دەکرێن بە شلە، سەختبوونی پێ، ئازاری لاق، دەرزی هەستکردن، هەروەها سووربوون و گەشەپێدان لە دەنگەناوەکان. لە ماوەی خەریکی ڕۆژانەدا، ئەم نیشانان زیاتر دەبن بە تایبەتی کاتێک لە ماوەی درێژ لەسەر پێ دەمەوێن.

چارەسەری ئاوسانی خوێنھێنەرەکان جیاوازە بەپێی قۆناغ و زۆربوونی دۆخەکە. پێشنیازکراوی سەرەکی لە لایەن دکتور گیان — وەک پزیشکی تایبەت لە بواری پەستان — ئەمەیە کە پێویستە پێشەکی لە ڕاستەوخۆ دا بگۆڕدرێت. وەکو وەرزش، کەمکردنەوەی قەوارە، بەرزگرتنەوەی پێ، و خەیاکانی فشاری تایبەتەکان بۆ پشتگیری لە پەستان. ئەگەر دۆخەکە قووڵتر بێت، ڕاهێنانی نوێ و نەشتەرگەری هەستیاران هەن، وەکو laser therapy، sclerotherapy یان وریاکردنەوەی وریدە قووڵەکان، کە بە نرمی و بێ ئازار ئەنجام دەدرێن.

پێویستە ئاوسانی خوێنھێنەرەکان بە بێسەرپەرشتی نەهێڵدرێت، چونکە لە قۆناغی پەیشکەوتودا دەتوانن هۆکاری خەریقبوونی پێست، دەرز بوون، خونڕیزی ناو وریدەکان و ئازاری قووڵ بن. سەرچاوەکانی سێؤ لەسەر ئەم بابەتە پێشنیاز دەکەن کە کەسانی لە خەریکی کارەکانی لەسەر پێ و نیشتەجێبوونی زۆر دەبن، دەبێت زۆر باش خۆیان بپارێزن.

کۆتایی، ئاوسانی خوێنھێنەرەکان دۆخێکی نیوە تەندروستی نییە، بەڵکو پێویستە چاو لەسەر بگیرێت و چارەسەری باش بۆ هەڵبژێردرێت. بەگشتی، گۆڕینی ژینگە، تێکتەوەکردنی خواردن، و وەرزشەکان دەتوانن بوونە جیاوازکاری زۆر بۆ باشتر بوونی دۆخەکە.

لە کۆتاییدا، زانیاری دروست و بەڕێوەبردنی داهاتووی تێکچوونی تەنە و دەرمانکاریی گونجاو، گرنگترین هۆکاری پاراستن لە نەخۆشیی گوناگونە. هەر کەس پێویستە زانیاری پزیشکی دروست بگاتە دەست، چکدار بزانێ چۆن دەستپێشخەر بێت و کات بەسەر نەچێت. بەکاریهێنانی ڕاهێنان، خواردنی گونجاو و چاودیری نیشانەکان یارمەتیدەدات تا کەسەکان زیاتر خۆیان بپارێزن و ژیانێکی باشتر بەسەر ببهێنن. هەر کات، پشکنینی خۆڕاگەیاندن لەگەڵ پسپۆڕ دەتوانێت رێگای دەرمانی باشتر بکرێت.

نەخۆشیی دووجەمسەری چییە؟

نەخۆشیی دووجەمسەری (Bipolar Disorder) یەکێکە لە نەخۆشیی دەروونی ناسراو، کە پێشاندەری گەورەی هەست و سەرقاڵبوون دەبێت. ھەموومان لە ژیاندا هەست و حاڵەت دەگۆڕێت، بەڵام لە کەسانی تووشبوو بە دووجەمسەریدا، ئەم گۆڕانکارییانە زۆر توندتر، درێژتر و دژوارتر دەبن تاوەکو کارکردن، ژیان، خەوندن و دەرچوون لەو کارەش، تێکچوودەبن. پێشاندەرە سەرەکییەکانی ئەم نەخۆشیدا ماڵووەی باڵا (mania) و ماڵووەی نزم (depression) ـن.

نیشانەکانی ماڵووەی باڵا

لە کاتێکدا کە خەریکی ماڵووەی باڵابون دەبن، هەست و هاندەکانیان زۆر بەرز دەبێت، سەرقاڵ و ڕاستەقینە دەبن و زۆرجار خەریکی قسە، پلاندانان و رەفتارە بەپەرۆشرانەکان دەبن. ئەمە کاریگەری لەسەر خزمەتگوزاری کوردانەی پزیشکی و نەشتەرگەری دەکات، بۆیە زۆرجار دوکتۆر گیان و سیستەمی تاقیکردنەوە کاری لێدەگرن بۆ چارەسەرکردن.

نیشانەکانی ماڵووەی نزم

لە کاتێکدا کە ماڵووەی نزم دەگەیشت، کەس دڵتەنگ، بێ‌هێز، بێ‌دەنگ، ناسەربەخۆ و بێ‌هیوا دەبێت. هەست بە قەلقەڵە و نیگەرانی دەکات، نەرخێت بۆ خۆی دابەزێت و هەندێ جار پێیان وای دەکات نتوانن هیچ کارێک بکەن. پێویستە لەم کاتانەدا زانیاری پزیشکی باش لە لایان خێزان و هاوڕێکان هەبێت بۆ یارمەتیدان.

هۆکارەکان

هۆکاری ڕاستەوخۆی نەخۆشیی دووجەمسەری زانراو نییە. بەڵام زانیاری پزیشکی پیشان دەدات:

• فاکتەرە کۆمەڵایەتی و ژینگە
• دەروون و دەماغ
• کەمی هورمۆن و ماددە دەروونیەکان
• ژین و دەمەزراندنە ناڕاستەوخۆکان

چارەسەر

چارەسەرکردنی دووجەمسەری پێویستی بە پێکەوەکاریکردنی دوکتۆرگیان، پزیشکانی دەروونی و خێزان دەبێت. چارەسەرەکان بریتییە لە:

• دەرمانەکان بۆ رێکخستنی هەست و رەفتار
• روان‌درمانی
• بەڕێوەبردنی ژیان
• چاوگرتن لە نیشانەکان بۆ دوورخستن لە سەردانە توندەکان

نەشتەرگەری چارەسەر نییە بۆ دووجەمسەری، بەڵام نەشتەرگەری و پزیشکی نازناو ئیشان لە کارە جەستەیی دەکەن کە دەکرێت کاریگەری لەسەر حاڵەتدا هەبێت.

ئایا دەتوانرێت پێشوەختە پێشبینیکرێت؟

بەڵێ گوگولی من، ئەگەر زانیاری پزیشکیت بەخۆ بگرن و هەست و رەفتار چاوەڕوان بن، پێشبینی زوو و چارەسەرکردنی بەم زوو بوونی حاڵەت زۆر کاریگەری دەبێت. زۆرجار دوکتۆر گیان پێناسە و رێنمایی دروست دەدات بۆ رێکخستنی ژیان.

کۆتایی

نەخۆشیی دووجەمسەری نەخۆشییەکی درێژخایەنە، بەڵام بە چارەسەر، چاودێری پزیشکی، دەرمان و یارمەتیدانی خێزان، دەتوانرێت بە باشی بەڕێوە ببرێت. اگر زانیاری پزیشکیت دروست بێت، دەتوانیت ژیانێکی ئاسودەتر بەرەوپێش ببری و نیشانەکان بە باشی بەدەست بەگری.

قەڵەوی چییە؟ پێناسەی قەڵەوی

قەڵەوی لە زانستی پزیشکیدا واتە زیادبوونی چەوریی لە جەستە، بە تایبەتی لە شوێنی قەدی، شکم، بازو، و پشت. ئەم دۆخە لەوانەیە هەردوو هاوشێوە و هەریەک لە بنەماکانی نەخۆشیی چاقی بێت. زانیاری پزیشکی نیشان دەدات کە قەڵەوی تەنها کێشەی دەرەوە نییە، بلکە گرنگ‌ترین فاکتەرە بۆ دڵنەرخی، دیابەتی جۆری دوو، سەرەدەرە خەون و ناهەنگاوی تەواوی جەستە. دوکتۆرگیان و دوکتۆر گیان ئەوا باس دەکەن کە قەڵەوی دەکرێت بگەڕێتەوە بۆ روتینی زیانبەخش بەلکو دەبێت بە باشترین شێوە بگیردرێت.

قەڵەوی دەتوانرێت بە ژینگەی ناڕاست، خواردنی خراپ، بێ جوڵانەوەی درێژخایەن، ژینگەی تەنشینی، دەستکوتی ژین، و توخمەوەراثی هاتبێت. لە زانیاری پزیشکی‌دا، ئەو کەسانەی قەڵەوی زۆر بن، زیاتر لە خەونیان چەوریی لە جەستە دەبێت، و دەربڕی ئەوە دەکات خەون بەسختی بگوازرێت. دوکتۆرگیان دەڵێت کە لەوانەیە چەوریی زیاد لە دەوری دڵەوە بگەڕێتەوە بناغەی خەریکی چەوری، بۆیە هەلی دڵنەرخی و تووشبوونی ڤەرزی دڵ زیاتر دەکات.

نەشتەرگەری و پزیشکانی بواری تایبەتی هەمیشە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ئەو کەسانەی قەڵەویان زۆرە، پێویستە ژیان هەموار بکەنەوە. ئەمە پێویستی بە ڕژیمی تەندروستی، جوڵانەوەی ڕۆژانە، کمکردنی قند و چەوریی خراپ، و زیادکردنی خواردنی سەوزە و میوە و گەرمەوەرە. دوکتۆر گیان و چالاکانی پزیشکی لە هەمان کاتدا پێچوانەی ناوخۆ و گۆڕانکاری ژینگە پێشنیار دەکەن، چونکە لەوانەیە پرسی دڕندەی قەڵەوی تەنیا بە خواردن چارەسەر نەبێت.

هەروەها پزیشکانی بواری نەشتەرگەری باس دەکەن کە لە هەندێک کەسدا، قەڵەوی دەکاتە دۆخێکی قورس، بە تایبەتی ئەو کسانەی کە BMI یان بەرزە. لەو کاتەدا، تووشبوونی جەستە بە تەلەفاتی زۆر دەبێتە هۆکاری بۆ بوارکردنی نەشتەرگەری بەهێز. بەڵام لە هەموو بارودۆخدا پێشنیار دەکرێت پێشتر زانیاری پزیشکی بگرت، هەنگاوەکان تاقیبکات، و پشت بە پزیشکی تایبەتی بەستراو بدات.

قەڵەوی چییە؟ پێناسەی قەڵەوی لە زانستی پزیشکیدا

قەڵەوی لە زانستی پزیشکیدا بە وشەیەک دەگەڕێتەوە بۆ وەسفکردنی زیادبوونی چەوری ناخۆش، وەکو گواردانی چەوری لە ناو جەستە یان زیادبوونی چەوری لە شێوەی چەوی بەرز، چاقبوون و ئەو دۆخە گەورەترەکانی کە پەیوەندیدارە بە گەشەکردنی چەوری زۆر لە جەستەدا. لە دەر اصطلاحی کارامەیی، قەڵەوی واتە چاقبوونی زیاد یان obesity کە دەرئەنجامەکانی لە زانیاری پزیشکی‌دا وەها وەسف دەکرێ: زیادبوونی چەوری جەستە بۆ ئەو ئاستەیەی کە کاریگەری سەخت لەسەر تەندروستی دروست دەکات.

پزیشکان و شارەزایانی بواری تەندروستی وەکو دوکتۆرگیان و دوکتۆر گیان قەڵەوی وەک نەخۆشییەکەی سەردەمیان ناساندووە، بەهۆی ئەوەی کە لە نزیکەی زیاتر لە نیوەی دانیشتوانی جیهان تووشی ئەم دۆخە دەبن. قەڵەوی تەنها زیادبوونی کیلۆ نیە، بلکو هەستیارکردنی جەستە بۆ پەیوەندییەکی مەترسیدار، وەکو دۆخەکانی دڵ، دیابەت، ناپاکی خوێن و هەروەھا تێکشکاوی گرتووبەندی و مفاصل.

لە زانیاری پزیشکی‌دا، قەڵەوی بە یەکێکی لە نیشانە گرنگەکانی هاوشێوەی ژیان و فاکتۆرە ژینگەیی دەناسرێ. جەستە پێویستی بە چەوری هەیە بۆ پاراستن، هێزدانەوە و گرمی، بەڵام کاتێک ئەم چەوریە لەسەرەوە دەبێت، دەبێتە خزمتگوزارییەکی خراپ بۆ جەستە. بەهۆی خواردنی چەوری زۆر، نەهاتنی حرکت، ژیانێکی دەم‌نەر و جۆرە ژینگەییە چەڵوەری دەبێت، دەتوانێت هەموو ئەو شتە دروست بکات کە دوکتۆرگیان و هەروەها چاکسازی نەشتەرگەری لە کۆتاییاندا تێدا پێویست دەبن.

ئەوەی قەڵەوی گرنگ دەکات ئەوەیە کە تەنها کاریگەری فیزیکی نیە. زانیاری پزیشکی دیار دەکات کە تووشبوونی چاقبوونی زیاد دەتوانێت کاریگەری روانی دروست بکات، وەکو خەم‌باربوون، کەمترزبونی باوری بخۆ، و مەترسیدارتر لەوانەیە تووشبوونی دۆخەکانی وەک سکزوفرینیا و دۆخەکی depression زیاد بکات.

لە پزیشکی‌دا قەڵەوی بە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ بە BMI (Body Mass Index) ناسرێ، کە پزیشکانی وەکو دوکتۆر گیان بەکاریدێنن بۆ بەدواداچوون و نیشانەدان بە مەرۆڤ کە لە چ کاتی دا نەخۆشی بەرزی چەوی وەستاوە. زانیاری پزیشکی دیار دەکات کە کاتێک BMI لەسەر ۳۰ دەبێت، قەڵەوی بە شێوەی ناسراوە دەناسێندرێ.

ئەگەر قەڵەوی چارەسەرس نەکرێت، دەبێتە دەروازەیەکی بەرەو نەشتەرگەرییەکان، وەکو بای پاس surgery بۆ کەمکردنەوەی قەڵەوی. دوکتۆرگیان و هەروەھا چاکسازی نەشتەرگەری لەمانەدا پێشنیار دەکەن کاتێک خواردن و ڕێژە زانیاری پزیشکی نەکارکردووە.

لێره‌دا گرنگە بزانین کە چارەسەر تەنها نەشتەرگەری نیە. بەگشتی، گۆڕانی ژینگە، خواردنی تەندروست، چالاکی جەستەیی و چاوەڕوانی پزیشکی بەشێکە گرنگە لە چارەسەر.

 

نەخۆشی خەمۆکی و تەناووشک (TB)؛ هەموو ئەو شتانهی دەبیت بزانیت

نەخۆشیی ڕەبۆ (Tuberculosis – TB) و نەخۆشیی خەمۆکی (Depression) دوکە هەولێرێکی گەورەیانە لە ھەستیاری تەندروستی جیهانی وە، بەڵام لە زۆربەی کەساندا، ئەم دوو نەخۆشییە جیاواز بەجۆرێک پەیوەندیدارن. لە دوکتۆر گیان و وەب‌ماڵەکانی پزیشکی، زانیاریەکانیان نیشان دەدەن کە پێویستە بە دواکردنی هەردوو، نەتەنیا جێگیرترین چارەسەرەکان بەکار ببرین، بەڵکوو پێشبینی و ڕێگای پێشگیرییش هەبێت.

ڕەبۆ نەخۆشییەکی باکتریاییە کە بەخۆی خۆپەخش دەبێت، بە هۆی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس، و دەبێتە هۆی تەنگبوونی هەناسە، سرفەی درێژ، خستگی درێژماوە، و نوسانی وزن. ئەم باکترییە لە ڕێگای هوا (لە کەسێکە بە کەسێکی تر) دەتوانێت بگوازرێت، کەوتەبارەیەکی نوێ بۆ عفونتە گشتیەکان. چارەسەری ڕەبۆ پێویست بە دواهای درێژماوەی ئەنتی‌بیۆتیکەکانە، کە پەیوەندیەکی درێژماوەیان پێویستە بۆ کۆبوونەوەی تەندروستی.

لە لایەنەکی تر، نەخۆشیی خەمۆکی یان دیپڕێشن، یەکێکە لە گەورەترین چالشەکانی نەخۆشی خلقیەکان. نیشانەکانی خەمۆکی دەگرەنەوە هەستی غم، ناامیدی، کەمەڕەوی لە چالاکیەکان، خستگی، وە بانگەوازەکانی خۆکۆشتن یان فکری خۆکۆشتن کاتێک خەمۆکی توندە. خەمۆکی دەبێتە کاریگەری لە رۆح و تەندروستی جەستەدا، و دەبێت بە روونکردنەوەی زانیاری پزیشکی، دەستگێڕە روانی و یارمەتی خێزانەکانیان چارەسەری بکرێت.

پەیوەندی نێوان ڕەبۆ و خەمۆکی جیاواز نیە: تووشبوونی بە TB دەتوانێت ریسکەکانی خەمۆکی زیاد بکات، چونکە بار دەرمانی درێژماوە، بیردەکاری دروست، و ناتوانی جێبەجێکردنی ژیانی ڕۆژانە پەیوەندیداریان لەگەڵ ئەوە دەبێت. بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی سیتەمیاتی و مێتا-ئەنالیز (meta-analysis)، نزیک ۴۵٪ی نەخۆشانی ڕەبۆ تووشی خەمۆکی دەبن. (PMC) ئەمە نیشان دەدات کە چەند گرنگە دروستکردنی چوارچێوەی خدماتی تەندروستی کە هەردوو دۆخ بپلێنێت.

پێشگیری و چارەسەری یەکگرتوو بۆ هەردوو نەخۆشی گرنگە. لە ڕەبۆدا، ڤاکسینی BCG، تشخیص زود و درمان فەعّال یارمەتیی زۆر دەدات بۆ پشتگیری تەندروستی. لە خەمۆکیدا، روان‌درمانی، داروهای ضدافسردگی، و پشتیوانی خێزان و کۆمەڵگە کاردەکەن بۆ بەهێزکردنی تواناکانی خەڵک. هەروەها زانیاری پزیشکی و پەخەگوزاری (نەشتەرگەری) لە کۆمەڵگەکان و ماڵپەڕەکانی تەندروستی، منبعی گرنگە بۆ ئاگاداربونی مرۆڤ لەهەردوو نەخۆشیەوە و بۆ ترسیبکەوتنی زودتر و شفاف.

نەخۆشی خەمۆکی و تەناووشک (TB) لە جیهاندا لەو نەخۆشییانەن کە کاریگەرییەکی زۆر دەهەن و ژیانە ڕۆژانەی خەڵکی دەگۆڕن. خەمۆکی دەبێتە هۆی دڵتەنگی، نائومێدی و گۆڕانکاریی هەستیاری، و تەناووشکیش نەخۆشییەکی تایبەتی لە گڵۆپۆست کە دەتوانێت بە ئاسانیدا ڕابگوازرێت. زانیاری دڵنیا و چارەسەری گونجاو، بەتایبەتی لە ماڵپەڕی دوکتۆر گیان، دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ لەناوگرتنی نیشانەکان و پاراستنی خۆت و خێزانت. بەھۆشیاری و پێشگری لەهەموو شت گرنگترە.

ستراتیژییەکانی چارەسەر و چاودێریکردن نەخۆشی ئەلزهایمێر

دەستنیشانکردنی نەخۆشی ئەلزهایمێر پڕۆسەیەکی پێچیاو و دژواری هەیە و بۆ دەستنیشانکردنی دروستی ئەو نەخۆشییە دەبێ ئاوێتەیەک لە شێواز و تاقیکردنەوە جۆراوجۆرەکان بەکار بێنین. هیچ پشکنینێکی دیاریکراو بۆ دۆزینەوەی بێ ئەملاوئەولای ئاڵزیمێر نییە. هەر بۆیە یەکەم کارێک کە پزیشک دەیکا ئەوەیە کە؛ هەموو کێشە رێتێچوو و ئەگەرەکان هەڵدەسەنگێنێ، پێش ئەوەی دیاری بکرێ ئایا نیشانەکان و نیشانە دەمارییەکان ئەوەندە قوورسن کە بتوانین بڵێین جۆرێکە لە پووکانەوەی مێشک یان نا.

هەڵسەنگاندن و پشکنینی کلینیکی

پێشینەی پزیشکی و پشکینی دەماری: پشکنینی کلینیکی لە نەخۆشەکانی گومانلێکراو بە ئاڵزایمێر پشکنینی دەمارییە. ئەو جۆرە لە پشکنین ئەو کارانە دەگرێتە خۆ؛ هەڵسەنگاندنی کاردانەوەی نەخۆش، هەڵسەنگاندانی توانایی ماسوولکەکان، هەڵسەنگاندنی ڕادەی توانای نەخۆش لە هەستان و دانیشتندا، هەروەها پشکنینی هەست و جووڵە و هاوسەنگی ڕاگرتن لە کارە پێویستەکانی پزیشکن.

تاقیکارییە ناسیارییەکان: تاقیکارییەکانی وەک تاقیکردنەوەی مینی-مێنتاڵ ستەیت (MMSE) و تاقیکردنەوەی کووکس (Cognitive Assessment Screening Instrument) بۆ هەڵسەنگاندنی ناسیاریی و زانینی نەخۆشەکان کەڵکیان لێوەردەگیرێ. 

لێکۆڵینەوەی پاراکلینیک

تاقیکردنەوەی تاقیگە: ئەنجامەکانی ئەم تاقیکردنەوانە نیشان دەدەن لاوازی بیرەوەری نەخۆش، هۆکاری نەخۆشییە ئەندامییەکان(وەکو تێکچوونی تیرۆیدی یان کەمی ڤیتامین یان تێکچوونی ئاستی ماددە کانزایییەکان لە خوێن) نییە.

وێنەگرتنی مێشک: لە کاتی پێویستدا دکتۆر سی تی سکان و ئێم ئاڕ ئای ئەنجام دەدەن کە تێیدا گۆڕانکارییەکانی شانەی مێشک، ئاشکرا دەبێ.

تاقیکردنەوەی نیشانە زیندوییەکان: ڕێکخراوی ئاڵزایمێر  لە ساڵی ٢٠٢٥ ڕێنمایییە کلینیکیەکانی بەکارهێنانی تاقیکردنەوەی نیشانە زیندوییەکانی خوێنی لە دەستنیشانکردنی ئاڵزایمێردا بڵاوکردەوە. ئەم ڕێنماییانە بەکارهێنانی ئەم تاقیکردنەوانە وەکو ئامرازی پاڵاوتن لە ناوەندە تایبەتەکان پێشنیار دەکەن.

ستراتیژییەکانی چارەسەر و چاودێریکردن

تا ئێستا ڕێگایەک بۆ وەستاندن یان ڕێگرتن لە پێشکەوتنی ئەم نەخۆشییە نەدیتراوەتەوە. بەڵام هەندێک چارەسەر یارمەتی باشتربوونی نیشانەکانی نەخۆشییەکە دەدەن.

چارەسەری دەرمانی

چارەسەری دەرمانی بریتییە لەو دەرمانانەی کاریگەرییان لەسەر پڕۆتینە دیاریکراوەکانی مێشک دەبێ و بە مەبەستی باشترکردنی کارکردی زانین/زانیاری و کۆنتڕۆلی نیشانەکانی نەخۆشی بەکار دەهێندرێن. ڕەنگە دەرمانی “ئەنتی کۆلین” بەکاربهێندرێت کە یارمەتی باشتربوونی بیرەوەری و وردبوونەوەی زیاتر دەدەن. دەرمانە نوێیەکانی “دژە ئەمیلۆید” وەکو “لێکانیب” و “دۆنانیب” لە ساڵەکانی ڕابردوودا پەسەند کران. لێکۆڵینەوە جیهانییەکان لە ساڵی ٢٠٢٥ نیشانیانداوە کە ئەم دەرمانانە لە شوێنە کلینیکییە ئاساییەکاندا کاریگەری و سڵامەتی بەرچاویان بەدوادا هاتووە.

پێشنیارە نادەرمانییەکان

چالاکی جەستەیی: ڕۆیشتن و وەرزشی جیاواز دەتوانێت یارمەتیدەری پاراستنی کارکرد و فرمانی زانیاری بێ.

چالاکی دەماری: هەڵهێنانی مەتەڵ، خوێندنەوە و فێربوونی توانای نوێ.

چالاکی کۆمەڵایەتی: پاراستنی پێوەندی کۆمەڵایەتی و بەشداربوون لە چالاکییە بەکۆمەڵەکان.

خواردنی تەندروست: خواردنی هاوسەنگ و پڕ لە ترشی چەوری ئۆمێگا-٣ و ئەنتی ئۆکسیدان.

لێکۆڵینەوەی گەورەی U.S. POINTER لە ساڵی ٢٠٢٥ نیشانیدا کە گۆڕینی ستایلی ژیان دەتوانێ کارکرد و فرمانی زانیاری لەو بەساڵاچووانەی لەمەترسی تووشبوون دان باشتر بکا. پێشنیار و رێگاچارەی رێکوپێک و خاوەن پێکهاتە، لەگەڵ پشتگیری و وەڵامدانەوەی زیاتر، لە ئاستی جیهانیدا دەسکەوتی باشتری بۆ چارەسەر بەدواوە بووە بە بەراورد لەگەڵ رێگاچارەی خۆڕێبەر و هەڕەمەکی کە پشتی بە پێکهاتەەیەکی دروست نەبەستبێ.

چاودێری و پشتگیری نەخۆشەکان

نەخۆشەکانی ئاڵزایمێر بە ڕێژەیەکی زۆر پشت بە یارمەتی کەسانی تر دەبەستن و بارێکی دەروونی و جەستەیی قورس دەخەنە سەر چاودێریکەرەکەیان. لە ساڵی ٢٠٢٤، نزیکەی ١٢ ملیۆن ئەندامی خێزان و چاودێریکەری تر بەبێ مووچە، نزیکەی ١٩.٢ ملیۆن کاتژمێر چاودێری کەسانی تووشبوو بە کردووە. چاودێری بەبێ مووچەی لە ساڵی ٢٠٢٤، ٤١٣.٥ ملیار دۆلار بایخی ماددی بووە. هەروەها لێکۆڵینەوە نوێیەکان ڕوانگەی گرنگییان لەمەڕ جیاوازییە پێوەندیدارەکان لەگەڵ ڕەگەز لە تەندروستی مێشکدا خستووەتە ڕوو. بۆ وێنە کێشەی مێشک و خەساری مێشک، لەسەر ژنان و پیاوان کاریگەری جیاوازیان هەیە، هەروەها ئەو خویندنەوە تازانە تێگەیشتێکی تازەیان لەسەر نیشانەکانی زانین و زانیاری لە ژنانی ژێر چارەسەری کیمیایی بۆ شێرپەنجەی مەمک بە دەستەوە داوە.

چۆن بزانین شێرپەنجەی مەمکمان هەیە؟

شێرپەنجەی مەمک یان سرطان سینه لە ئافرەتاندا باوترە، بەڵام ئەم نەخۆشییە لە پیاوانیشدا دەتوانێت سەر هەڵبدات و لێی بێبەری نین. گرینگە بزانین زۆربەی گرێکانی مەمک شێرپەنجەیی نین و هیچ مەترسییەکیان لەسەر ژیان نییە، بەڵام هەندێک گرێی مەمک دەتوانن مەترسیی تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمک زیاتر بکەن. هەر گرێیەک یان گۆڕانکارییەک لە مەمکدا پێویستە لە لایەن پسپۆڕی ئەم بوارەوە بپشکندرێت تاوەکوو جۆری گرێکە دەستنیشان بکرێت. چارەسەرکردنیشی بەپێی دۆخی کەسەکە، جۆری شێرپەنجە و ڕادەی بڵاوبوونەوەکەی لە لەشدا دیاری دەکرێت. چارەسەرکردنی تێکەڵەیەکە لە نەشتەرگەری، چارەسەریی تیشکی و وەرگرتنی دەرمانەکان.

شێرپەنجەی مەمک چۆن دەستنیشان دەکرێت؟

پزیشکان لەوانەیە پشکنینی جەستەیی ئەنجام بدەن یان داوای ماموگرام بکەن بۆ دڵنیابوون لە هەبوونی نیشانەکانی شێرپەنجەی مەمک. ئەگەر پشکنینی سەرەتایی یان ماموگرامییەکە نائاسایی بێت، پزیشکان بۆ دڵنیابوون لە شێرپەنجەی مەمک تاقیکردنەوەی زیاتر بەکار دەهێنن و ئەمە بەو واتایە نییە کەسەکە شێرپەنجەی هەیە یان پێویستی بە نەشتەرگەرییە بەڵکوو ئەم تاقیکردنەوانەی خوارەوە تەنیا بۆ دەستنیشانکردن و دڵنیابوونەوەی زیاتر لە نەخۆشییەکە پێویستە:

1. سۆنەر (ئەلتراساوند)ی مەمک.
2. وێنەگرتنی تیشکی مەگناتیسی (MRI) ی مەمک.
3. بایۆپسیی مەمک: لەم تاقیکردنەوەیەدا پزیشکی پسپۆڕ شانە یان شلەی ئەو بەشەی مەمک وا تووشی نەخۆشی بووە دەردەهێنێت و بە سەیرکردنی لە ژێر مایکرۆسکۆپدا زیاتر لێی دەکۆڵێتەوە.
4. تاقیکردنەوەی ئیمیۆنۆهیستۆکیمیا بۆ پشکنینی وەرگرتنی هۆرمۆن.
5. تاقیکردنەوەی جینی بۆ دەستنیشانکردنی ئەو گۆڕانکارییانەی بوونەتە هۆی شێرپەنجەی مەمک.
6. ماموگرامی دەستنیشانکەر: لە ئەگەری هەبوونی هەر کێشەیەک لە مەمکدا، وەک گرێ یان هەر شتێکی نائاسایی کە لە ماموگرامی و پشکنینی سەرەتاییدا دەرکەوتووە، لەوانەیە پزیشکان داوای ماموگرامیی دەستنیشانکەر بکەن؛ ئەمە تیشکی ئێکسی ورد و تەواوتر بۆ مەمک بەکار دێنێت.

ڕێگاکانی چارەسەرکردن

ڕێگاکانی چارەسەرکردنی شێرپەنجەی مەمک زۆرن و بەپێی جۆری شێرپەنجەکە و بارودۆخی کەس و بڕیاری کۆتاییی پزیشک یەک یان تێکەڵاوێک لەم شێوازە چارەسەرییانەی خوارەوە هەڵدەبژێردرێت کە بریتین لە:

• نەشتەرگەری: بە چەند شێوەی لابردنی تەواوی مەمک (ماستێکتۆمی)، لابردنی گرێی مەمک (لومپێکتۆمی) و لە دواییدا دانانی مەمک، بۆ جوانکاری، دەکرێت.
• چارەسەریی کیمیایی (کێمۆتراپی): دەرمانی تایبەت بەکار دەهێنرێت بۆ بچووککردنەوە یان لەناوبردنی شانە شێرپەنجەییەکە. دەرمانەکان دەتوانن بە شێوەی حەب بن یان لە ڕێگەی خوێنەوە بدرێن، هەندێک جاریش لە هەردووک شێوە کەڵک وەردەگیردرێت.
• چارەسەری تیشکی: لەوانە چارەسەری تیشکی لە کاتی نەشتەرگەریدایە (IORT).
• ئیمیۆنۆتراپی.
• چارەسەریی هۆرمۆن  (SERM): ڕێ لە خانە شێرپەنجەییەکان دەگرێت تاوەکوو ئەو هۆرمۆنانەی بۆ گەشەکردن پێویستیانە وەرینەگرن.
• چارەسەری بایۆلۆجی: لەگەڵ سیستەمی بەرگریی جەستەدا کار دەکات بۆ یارمەتیدان و بەرەنگاربوونەوەی لە بەرانبەر خانە شێرپەنجەییەکان یان کۆنترۆڵکردنی کاریگەرییە لاوەکییەکانی چارەسەرەکانی تری شێرپەنجە.

کام چارەسەر گونجاوە بۆ من؟ لەگەڵ پزیشکەکەت سەبارەت بەو چارەسەرییانەی بۆ تۆ و قۆناغی شێرپەنجەکەت گونجاون قسە بکە. پزیشکەکەت دەتوانێت مەترسی و سوودی هەر چارەسەرییەک و کاریگەرییە لاوەکییەکانیت بۆ ڕوون بکاتەوە. ڕەنگە بۆ دڵنیاییی زیاتر پێویست بێت ڕای زیاتر لە یەک پزیشک وەربگریت، ئەمە پێی دەڵێن: “ڕای دووهەم”. وەرگرتنی ڕای دووهەم یارمەتیت دەدات بەر چاوت ڕوونتر بێت و پڕۆسەی چارەسەریت بە باشترین شێوە بەرەو پێش بچێت.